Ciesz się Cieszynem, czyli historia Macierzy i wybitnych postaci Ziemi Cieszyńskiej

Liceum Ogólnokształcące im. Antoniego Osuchowskiego w Cieszynie (Foto: Wiki)

Cieszyn to miasto położone w województwie śląskim przy granicy z Czechami, znane ze swojej długiej historii, bogatej w wydarzenia istotne dla odradzania się polskiego szkolnictwa w czasie zaborów. 10 października 2025 r. przypadła 130. rocznica założenia Pierwszego Polskiego Gimnazjum na Śląsku. Szkoła powstała z inicjatywy Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego przy wielu trudnościach ze strony zaborcy austriackiego.

Była wyrazem wielkiego patriotyzmu i odwagi jej założycieli. Dzisiaj w gmachu Gimnazjum mieści się I Liceum Ogólnokształcące im. Antoniego Osuchowskiego, którego to autor tekstu jest dumnym absolwentem. Z okazji wielkiego Jubileuszu organizowany jest koncert na 130-lecie „Osucha”, w którym wszyscy aktorzy, muzycy oraz piosenkarze są absolwentami I LO. Uroczystość jest okazją do przypomnienia wielkich postaci polskiego Śląska Cieszyńskiego, które nie są powszechnie znane w Polsce.

Macierz Ziemi Cieszyńskiej

Macierz Ziemi Cieszyńskiej to najstarsza organizacja patriotyczna na Śląsku Cieszyńskim, powołana przez działaczy narodowych w 1885 r. pod nazwą Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego. Pierwszym przewodniczącym Macierzy był Paweł Stalmach, patriota głęboko zaangażowany w działalność propolską w zaborze austriackim. W 1849 r., w wieku 25 lat, został samodzielnym wydawcą i redaktorem „Tygodnika Cieszyńskiego”, gazety, która odegrała ważną rolę w budzeniu świadomości narodowej wśród polskiej ludności Śląska Cieszyńskiego. Od 1851 r. czasopismo było wydawane pod nazwą „Gwiazdka Cieszyńska” i w późniejszych latach stało się głównym głosem polskiej ludności domagającej się pielęgnowania języka oraz tożsamości narodowej w zaborze austriackim. Powołanie Macierzy miało na celu zdobycie środków pieniężnych na organizację polskiego szkolnictwa w zakresie nauczania podstawowego oraz średniego. Macierz zajmowała się również krzewieniem polskiego życia kulturalnego na Ziemi Cieszyńskiej poprzez organizację teatrów amatorskich, zespołów chóralnych, czytelni, przedszkoli oraz uroczystości patriotycznych. Działalność organizacji wspierali i wspomagali materialnie wybitni polscy pisarze z zaboru pruskiego oraz rosyjskiego. Byli nimi: Maria Konopnicka, Henryk Sienkiewicz oraz Stefan Żeromski.

Obok Pawła Stalmacha, jako współzałożycieli Macierzy należy wymienić dr. Jana Michejdę, ks. Józefa Londzina oraz ks. Ignacego Świeżego. Bogate biografie tych postaci mogłyby stanowić materiał na kilka osobnych artykułów – byli to wybitni organizatorzy, pisarze oraz politycy reprezentujący polskie interesy w śląskim Sejmie Krajowym w Opawie oraz w Radzie Państwa (parlamencie wiedeńskim). Nie sposób ich pominąć opisując początki szkolnictwa polskiego oraz walkę o polską kulturę i dziedzictwo narodowe.

Dr Jan Michejda ukończył studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie oraz Uniwersytecie Wiedeńskim, był doktorem prawa i pierwszym polskim adwokatem w Cieszynie. Był jednym z założycieli nie tylko Macierzy, ale i Politycznego Towarzystwa Ludowego, oddziału Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” czy Związku Spółek Rolniczych.

Ks. Józef Londzin był jednym ze współtwórców Macierzy, skarbnikiem i nauczycielem w pierwszym Polskim Gimnazjum, inicjatorem powstania Muzeum Śląskiego, które gromadziło polskie eksponaty kulturowe Ziemi Cieszyńskiej. Będąc sekretarzem Związku Śląskich Katolików – razem z Janem Michejdą, który reprezentował polskich ewangelików, oraz Tadeuszem Regerem – został wybrany w 1918 r. do Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego. Celem Rady było przyłączenie Śląska Cieszyńskiego do Polski po rozpadzie Austro- -Węgier. Rada była pierwszym formalnym rządem na ziemiach polskich w procesie odbudowywania się Rzeczypospolitej po I wojnie światowej.

Ks. Ignacy Świeży był współzałożycielem oraz przewodniczącym Związku Śląskich Katolików, prezesem Macierzy Cieszyńskiej w latach 1891–1901 oraz pisarzem i redaktorem wielu artykułów do „Gwiazdki Cieszyńskiej”. W znaczny sposób przyczynił się do powstania Gimnazjum Polskiego w Cieszynie. Powstanie oraz utrzymanie pierwszej na Ziemi Cieszyńskiej polskiej placówki oświatowej, która na początku miała charakter prywatny, było możliwie dzięki ofiarności wielu darczyńców z innych zaborów. Świadczy o tym artykuł w „Słowie polskim” z dnia 21 lipca 1902 r. (Nr. 354)

„Gimnazjum cieszyńskie w roku przyszłym będzie miało ponad 800 blisko uczniów (…) Fundusze Macierzy Szkolnej są wyczerpane, wydatki w roku przyszłym wzrosną. Co będzie, jeśli pozwolimy zgasnąć temu ognisku kultury polskiej wśród ludu śląskiego, jeśli lud ten pozbawiony będzie możności kształcenia miejscowej, z łona jego wyszłej inteligencyi w duchu i języku polskim. Czyż ofiarność całej Polski, wysiłki ludzi dobrej woli mają pójść na marne, bo zabrakło nam wytrwania przy samym końcu rozpoczęcia tego dzieła?.”

Owocem starań Macierzy było upaństwowienie Gimnazjum Polskiego w 1903 r. Nieocenioną rolę w pozyskiwaniu funduszy na realizację przedsięwzięć Macierzy oraz wspierania polskiej oświaty i kultury, odegrał mecenas Antoni Osuchowski. Jest on cichym bohaterem w wielkiej sprawie polskiej oświaty, w której widział główny ratunek dla przetrwania polskiej kultury i tożsamości narodowej. Bez zaangażowania finansowego mecenasa, Macierz Cieszyńska nie mogłaby istnieć. Jest wskazywane, że „gdyby nie Osuchowski, Macierz w ogóle istnieć by nie mogła. On gwarantował jej stały roczny dochód, on wskazywał sposób jej postępowania, on poza Śląskiem popularyzował jej znaczenie”. Twierdził, że „macierz musi trwać wiecznie, musi nas wszystkich przeżyć!” Niech pamięć wielkiego Mecenasa i jego troska o polskość na Śląsku Cieszyńskim nie zostanie zapomniana.

MICHAŁ BARYCKI – doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Max Planck Institut für Innovation und Wettbewerb w Monachium. Prace doktorską pisze z dziedziny prawa patentowego, badając ustawodawstwa Niemiec, Polski, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych oraz praktykę orzeczniczą Europejskiego Urzędu Patentowego. Do kręgu jego zainteresowań należy także prawo autorskie oraz prawo konkurencji. Autor publikacji naukowych w czasopismach polskich oraz zagranicznych.